Contents6 headings
Kripto, birçok yeni traderın ilk piyasası; hafta sonu açık, küçük parayla başlanıyor, kaldıraç bol. Tam da bu özellikler onu en tehlikeli başlangıç yeri yapıyor. Piyasa yapısı geleneksel piyasalardan farklı ve bu farkları bilmeden "BTC long" demek, oyunun kurallarını okumadan masaya oturmak.
Spot: sahip olmak
Spot piyasada coin'i gerçekten alırsınız; cüzdanınıza geçer, dilerseniz borsadan çekersiniz. Kaldıraç yoktur, vade yoktur, fonlama yoktur. Kripto işlemine başlamanın doğru yeri burasıdır: fiyat hareketini, borsanın işleyişini ve kendi tepkilerinizi öğrenirken hesabın sıfırlanması matematiksel olarak imkânsızdır.
Spot ücretleri yüzde cinsindendir: büyük borsalarda yüzde 0.1 civarı, maker (limit emir) daha düşük. Yüzde 0.1 az görünür ama 100 işlemde yüzde 10 eder; kısa vadeli spot scalping bu yüzden nadiren kârlıdır.
Perpetual: vadesiz vadeli
Kripto türev hacminin büyük kısmı perpetual (perp) kontratlardadır. Vadeli işlem gibi kaldıraçlı, long ve short mümkün; ama vade sonu yok. Kontratın spot fiyattan kopmamasını sağlayan mekanizma fonlama oranıdır: her 8 saatte (Binance'te 03:00, 11:00, 19:00 TSİ) bir taraf diğerine ödeme yapar. Perp fiyatı spotun üstündeyse (kalabalık long) longlar shortlara öder; altındaysa shortlar longlara.
Fonlama iki şey söyler. Birincisi maliyet: yüzde 0.01'lik "normal" fonlama yıllık yüzde 11 eder; aşırı boğa dönemlerinde yüzde 0.1 ve üstüne çıkar, yani günde yüzde 0.3, pozisyon taşımanın bedeli hızla büyür. İkincisi konum: uzun süre yüksek pozitif fonlama, kaldıraçlı longların kalabalık olduğunu ve bir temizlik hareketinin (long squeeze) yakın olabileceğini gösterir. Fonlama, açık pozisyon (open interest) ile birlikte okunur: fiyat yükselirken açık pozisyon ve fonlama da yükseliyorsa hareket kaldıraçla şişiyordur.
Likidasyon: piyasanın kendi yakıtı
Kaldıraçlı pozisyon, teminat yetmeyince borsa tarafından zorla kapatılır. 1:20 kaldıraçta yüzde 5'lik ters hareket yeter; 1:100'de yüzde 1. Kriptoda likidasyonlar zincirleme çalışır: bir grup pozisyon kapanır, fiyat hareket eder, sonraki grup kapanır. Dakikalar içinde yüzde 5-10'luk "mum"ların nedeni çoğunlukla budur, haber değildir.
Likidasyon haritaları, hangi fiyat seviyelerinde ne kadar kaldıraçlı pozisyonun temizleneceğini gösterir; fiyat bu kümelere mıknatıs gibi çekilir. Bu, forexteki likidite avının kripto versiyonudur ve çok daha görünürdür. Pratik sonuç: kaldıraç kullanacaksanız düşük tutun (1:2-1:5) ve gerçek stop kullanın; likidasyon fiyatı sizin stopunuz olmamalı.
Borsa riski: karşı taraf sizin borsanız
Geleneksel piyasada takas merkezi ve regülatör var; kriptoda borsanın kendisi her şeydir. FTX 2022'de bir haftada çöktü ve müşteri parasıyla birlikte gitti. Bu risk yok olmadı. Kurallar: büyük ve şeffaf borsalar, işlem yapmadığınız parayı borsada tutmamak (kendi cüzdanınıza çekmek), tek borsaya bağlı kalmamak. Perp işlem yapıyorsanız teminat olarak yalnızca o hafta riske attığınız parayı borsada tutun.
Piyasa karakteri
Kripto yedi gün açık ama hacim hafta içi ABD saatlerinde yoğunlaşır; hafta sonu hareketleri ince likiditede oluşur ve sık geri alınır. BTC piyasanın yönünü belirler; altcoin'ler BTC'nin kaldıraçlı versiyonu gibi davranır, yükselişte daha çok yükselir, düşüşte daha çok düşer. Makro ile bağı 2020'den beri güçlü: Nasdaq ve risk iştahıyla korelasyon yüksek, Fed günleri kriptoyu da sallıyor.
Bir de "haber" kültürü: sosyal medya, influencer'lar, sinyal grupları. Kriptoda manipülasyon (pump and dump) küçük coin'lerde yaygındır ve bunun hedefi tam olarak yeni başlayanlardır. Piyasa değeri ilk 10'un dışındaki coin'lerde işlem yapmak, öğrenme aşamasında gereksiz bir risk katmanıdır.
Nasıl başlamalı
Spot BTC ya da ETH, küçük tutar, büyük borsa. Fonlama ve açık pozisyon verilerini izleyip fiyatla ilişkisini birkaç hafta gözlemleyin. Perp'e geçmek istiyorsanız 1:2-1:3 kaldıraç, her pozisyonda stop, her fonlama saatinde maliyeti hesaba katmak. Yüksek kaldıraç, kripto piyasasının size sunduğu bir fırsat değil, borsanın gelir modelidir.
